خطبه ۹۷ نهج البلاغه

از ویکی تنزیل
پرش به: ناوبری، جستجو

من خطبة له (علیه السلام) في أصحابه و أصحاب رسول اللّه:أصحاب علي:

وَ لَئِنْ أَمْهَلَ [اللَّهُ] الظَّالِمَ فَلَنْ يَفُوتَ أَخْذُهُ وَ هُوَ لَهُ بِالْمِرْصَادِ عَلَى مَجَازِ طَرِيقِهِ وَ بِمَوْضِعِ الشَّجَا مِنْ مَسَاغِ رِيقِهِ. أَمَا وَ الَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَيَظْهَرَنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ عَلَيْكُمْ، لَيْسَ لِأَنَّهُمْ أَوْلَى بِالْحَقِّ مِنْكُمْ، وَ لَكِنْ لِإِسْرَاعِهِمْ إِلَى [بَاطِلِهِمْ] بَاطِلِ صَاحِبِهِمْ وَ إِبْطَائِكُمْ عَنْ حَقِّي.


الْمِرْصَاد: كمينگاه. الشَجَا: استخوان يا هر چيزى كه در گلو گير كند. الرِّيق: بزاق دهان، آب دهان.


وَ لَقَدْ اءَصْبَحَتِ الْاءُمَمُ تَخافُ ظُلْمَ رُعَاتِها، وَ اءَصْبَحْتُ اءَخَافُ ظُلْمَ رَعِیَّتِی اسْتَنْفَرْتُکُمْ لِلْجِهَادِ فَلَمْ تَنْفِرُوا، وَ اءَسْمَعْتُکُمْ فَلَمْ تَسْمَعُوا، وَ دَعَوْتُکُمْ سِرّا وَ جَهْرا فَلَمْ تَسْتَجِیبُوا، وَ نَصَحْتُ لَکُمْ فَلَمْ تَقْبَلُوا، اءَشُهُودٌ کَغُیَّابٍ؟ وَ عَبِیدٌ کَاءَرْبَابٍ؟ اءَتْلُو عَلَیْکُمْ الْحِکَمَ فَتَنْفِرُونَ مِنْهَا، وَ اءَعِظُکُمْ بِالْمَوْعِظَهِ الْبَالِغَهِ فَتَتَفَرَّقُونَ عَنْهَا، وَ اءَحُثُّکُمْ عَلَى جِهَادِ اءَهْلِ الْبَغْیِ فَما آتِی عَلَى آخِرِ قَوْلِی حَتَّى اءَراکُمْ مُتَفَرِّقِینَ اءَیادِی سَباء.تَرْجِعُونَ إ لى مَجالِسِکُمْ، وَ تَتَخادَعُونَ عَنْ مَواعِظِکُمْ،

(ايادي سبا) جمع ايدي، و هي النعمه، اي كما تفرقت نعم (سبا) و هي مدينه في اليمن، حكا القرآن الحكيم قصتها في قوله (لقد كان لسبا في مسكنهم آيه)، و قيل غير ذلك، ثم صار (ايادي سبا) مثلا في شده التفرق و الاختلاف.


اءُقَوِّمُکُمْ غُدْوَهً، وَ تَرْجِعُونَ إ لَیَّ عَشِیَّهً کَظَهْرِ الْحَیَّهِ، عَجَزَ الْمُقَوِّمُ، وَ اءَعْضَلَ الْمُقَوَّمُ.اءَیُّهَا الشَّاهِدَهُ اءَبْدانُهُمْ، الْغَائِبَهُ عَنْهُمْ عُقُولُهُمْ، الْمُخْتَلِفَهُ اءَهْوَاؤُهُمْ، الْمُبْتَلى بِهِمْ اءُمَرَاؤُهُمْ، صاحِبُکُمْ یُطِیعُ اللَّهَ وَ اءَنْتُمْ تَعْصُونَهُ، وَ صَاحِبُ اءَهْلِ الشّامِ یَعْصِی اللَّهَ وَ هُمْ یُطِیعُونَهُ.

(اقومكم) بالنصح و الارشاد و جعمكم (غدوه) اي صباحا (و ترجعون الي عشيه) اي ليلا (كظهر الحنيه) اي القوس، سميت بها لا نحنائها (عجز المقوم) عن تقويمكم، و هذا جمله خبر للتافيف و التضجر (و اعضل المقوم) اي استصعب و عصي من يراد قوامه و استقامته. (ايها) الجماعه (الشاهده ابدانهم) اي الحاضره في محضري (الغائبه عقولهم) كنايه عن عدم رشدهم و ادراكهم (المختلفه اهواوهم) فلكل هوي و ميل و اتجاه، بلا اجتماع علي الحق (المبتلي بهم امراوهم) فان امراء العراق ما كانوا يعلمون ماذا يصنعون بهولاء، و لذا دل التاريخ علي كثره التقلبات في هذه البلاد بما يقل مثلها في سائر المدن و البلاد.



لَوَدِدْتُ وَاللَّهِ اءَنَّ مُعَاوِیَهَ صَارَفَنِی بِکُمْ صَرْفَ الدِّینارِ بِالدِّرْهَمِ، فَاءَخَذَ مِنِّی عَشَرَهً مِنْکُمْ وَ اءَعْطَانِی رَجُلاً مِنْهُمْ.

یا اءَهْلَ الْکُوفَهِ مُنِیتُ مِنْکُمْ بِثَلاَثٍ وَ اثْنَتَیْنِ: صُمُّ ذَوُو اءَسْمَاعٍ، وَ بُکْمٌ ذَوُو کَلاَمٍ، وَ عُمْیٌ ذَوُو اءَبْصَارٍ، لا اءَحْرَارُ صِدْقٍ عِنْدَ اللِّقَاءِ، وَ لا إِخْوانُ ثِقَهٍ عِنْدَ الْبَلاءِ، تَرِبَتْ اءَیْدِیکُمْ یَا اءَشْبَاهَ الْإِبِلِ غَابَ عَنْها رُعَاتُهَا، کُلَّما جُمِعَتْ مِنْ جَانِبٍ تَفَرَّقَتْ مِنْ جانِبٍ آخَرَ.

(يا اهل الكوفه منيت منكم) اي امتحنت بواستطكم و ابتليت بكم (بثلاث) من الخصال السيئه التي فيكم (و اثنتين) اي خمس خصال سيئه، و انما فرقهما لان الاثنتين شكل آخر، من غير شكل الثلاث، و ان كان الجميع خصال سوء اما الثلاث (صم ذوو اسماع) اي ان اسماعكم لا تنفع، فانتم كالانسان الاصم الذي لا ينتفع بسمعه و صم جمع اصم، و هو من فقد حاسه السمع. (و بكم) جمع ابكم و هو الذي لا يقدر علي التكلم (ذوو كلام) و حيث ان كلامهم لا ينفع فهم كالابكم الذي لا يتلكم اذ عدم الكلام و الكلام غير المفيد سواء. (و عمي) جمع اعمي (ذوو ابصار) و الحاصل ان اسماعكم و ابصاركم و السنتكم لا ياتي منها الخير فوجودها كعدمها … و اما الاثنتان (لا احرار صدق) اي ليس احدكم حرا صادقا، و انما حريتكم مكذوبه لان عملكم عمل العبد (عند اللقاء) في الحرب، فالعبد يفر، لانه لا يهمه من كان سيده، سيده الاول او خصمه، اما الحر فانه يعلم اذا غلب يكون عبد الخصمه، و لذا يصمد امام الاعداء (و لا اخوان ثقه) اي اخوان يثق بكم الانسان (عند البلاء) فانكم تتجانبون اصدقائكم اذا نزلت بهم البلاء، لانطوائكم علي الرذيله. (تربت ايديكم) اي اصابت التراب، و هذا دعاء عليهم بعدم الخير، لان الانسان اذا ذهب الي العمل فقد يجد العمل، و قد لا يجد فكانه اصابت يده التراب الذي لا ينفع، و لم تصب عملا نافعا. (يا اشباه الابل) المتصفه بانها (غاب عنها رعاتها) فان الابل اذا غاب عنها الراعي تفرقت اشد التفرق (كلما جمعت من جانب) فيما كان الجمع من غير الراعي لها

وَ اللَّهِ لَکَاءَنِّی بِکُمْ فِیما إِخالُ اءَنْ لَوْ حَمِسَ الْوَغَى ، وَ حَمِیَ الضِّرَابُ، قَدِ انْفَرَجْتُمْ عَنِ ابْنِ اءَبِی طَالِبٍ انْفِراجَ الْمَرْاءَهِ عَنْ قُبُلِها، وَ إ نِّی لَعَلى بَیِّنَهٍ مِنْ رَبِّی ، وَ مِنْهاجٍ مِنْ نَبِیِّی ، وَ إِنِّی لَعَلَى الطَّرِیقِ الْوَاضِحِ اءَلْقُطُهُ لَقْطا.

(و الله- لكاني بكم) اي هكذا اراكم و اظنكم (فيما اخال) اي فيما اظن، فان (خال) بمعني (ظن) (ان لو حمس) اي اشتد (الوغي) اي الحرب (و حمي) اصار حارا (الضراب) اي القتال، و حرارته كنايه عن شدته (و قد انفرجتم) اي تفرقتم (عن ابن ابي طالب) يعني الامام عليه السلام نفسه. (انفراج المراه عن قبلها) كما تبدي النساء عورتها لدي الوضع عند الولاده، او لدي ملاقات السلاح، لانها تذهل عن امرها، حتي انها لا تعرف انكشاف قبلها اذا فرت و قد صرح الامام بهذا اللفظ ليوجد فيهم الانفه و الحميه لعلهم يانفون عن مثل هذا التشبيه القبيح، و المراد التشبه في فرارهم بالمراه المنفرجه لا ان المقصود جميع اطراف التشبيه فتامل. (و اني) لا يهمني امركم في ذات نفسي، و انما انصح لكم، اذ اني (لعلي بينه من ربي) فانا اعرف احكام الله سبحانه. (و منهاج من نبيي) اعلم سنه الرسول صلي الله عليه و آله.

(و اني لعلي الطريق الوضاح القطه لقطا) اي آخذ الحق كما ياخذ الانسان اللقطه الثمينه من بين ما لا ثمن له، فان الحق واحد و الباطل ضروب مختلفه.


انْظُرُوا اءَهْلَ بَیْتِ نَبِیِّکُمْ فَالْزَمُوا سَمْتَهُمْ، وَاتَّبِعُوا اءَثَرَهُمْ، فَلَنْ یُخرِجُوکُمْ مِنْ هُدًى ، وَ لَنْ یُعِیدُوکُمْ فِی رَدىً، فَإ نْ لَبَدُوا فَالْبُدُوا، وَ إ نْ نَهَضُوا فَانْهَضُوا، وَ لا تَسْبِقُوهُمْ فَتَضِلُّوا، وَ لا تَتَاءَخَّرُوا عَنْهُمْ فَتَهْلِکُوا.

(فان لبدوا) اي اقاموا علي امر (فالبدوا) اي اقيموا عليه من (لبد) بمعني (اقام). (و ان نهضوا) بالحرب، او ما اشبه (فانهضوا) و هذا كنايه عن اتباعهم في كل الامور (و

لَقَدْ رَاءَیْتُ اءَصْحابَ مُحَمَّدٍ صَلّى اللّهُ عَلَیهِ وَ آلِه فَما اءَرى اءَحَدا مِنْکُمْ یُشْبِهُهُمْ، لَقَدْ کانُوا یُصْبِحُونَ شُعْثا غُبْرا، وَ قَدْ بَاتُوا سُجَّدا وَ قِیاما، یُراوِحُونَ بَیْنَ جِباهِهِمْ وَ خُدُودِهِمْ، وَ یَقِفُونَ عَلى مِثْلِ الْجَمْرِ مِنْ ذِکْرِ مَعَادِهِمْ، کَاءَنَّ بَیْنَ اءَعْیُنِهِمْ رُکَبَ الْمِعْزى مِنْ طُولِ سُجُودِهِمْ! إ ذا ذُکِرَ اللَّهُ هَمَلَتْ اءَعْیُنُهُمْ حَتَّى تَبُلَّ جُیُوبَهُمْ، وَ مَادُوا کَمَا یَمِیدُ الشَّجَرُ یَوْمَ الرِّیحِ الْعَاصِفِ خَوْفا مِنَ الْعِقَابِ وَ رَجَاءً لِلثَّوَابِ.


شعثا) جمع اشعث و هو الذي لم يمشط راسه فتداخل شعره (غبرا) جمع اغبر و هو المعفر الراس، فان القيام بالليل و كثره الركوع و السجود يسبب ذلك، و المراد انهم كانوا عبادا زهادا (و قد باتوا) ظلوا الليل كله (سجدا) جمع ساجد (و قياما) جمع قائم (يراوحون) المرواحه بين عملين هي ان يعمل هذا مره و ذاك مره (بين جباههم) جمع جبهه (و خدودهم) جمع خد، يعني انهم كانوا يضعون جبهتهم و خدهم علي الارض خضوعا- هذه مره، و ذاك اخري- و ذلك كنايه عن ادمان الصلاه و الاستكانه (و يقفون علي مثل الجمر) اي مثل الواقف علي جمر النار (من ذكر معادهم) فان الانسان اذا خاف شديدا، كان كالواقف علي الجمر في ضربان القلب، و عدم استقرار الجسد. (كان بين اعينهم) اي في جباههم (ركب المغزي) جمع ركبه، و المعزي، جمع معز، فان كثره السجود توجب يبس الموضع و استدارته و انعقاد الثفنه، و تخصيص المعزي لان ركبها اشد يبوسه (من طول سجودهم) لله سبحانه. (ذا ذكر الله هملت) اي جرت (اعينهم) دموعا (حتي تبل) اعينهم (جيوبهم) من كثره البكاء، فان الخائف الشديد الخوف، و الراغب الشديد الرغبه، اذا ذكر لديهم المخوف منه او المرغوب اليه بكوا. (و مادوا) اي اضطربوا- عند ذكر الله سبحانه- (كما يميد الشجر يوم الريح العاصف) اذا هبت الرياح الشديده (خوفا من العقاب) لئلا يكون من اهله (و رجاء للثواب) تمنيا ان يكونوا من مستحقيه.


ترجمه :

سخنى از آن حضرت (ع )

اگر خداوند ستمگر را روزى چند مهلت دهد، هرگز بازخواستش را فرو نگذارد، بلکه همواره بر گذرگاه در کمین اوست و گلویش را چنان بفشارد که از فرودادن آب دهان هم عاجز آید.

آگاه باشید، سوگند به کسى که جان من در قبضه قدرت اوست ، که این قوم بر شما غلبه خواهند کرد، نه از آن جهت که از شما بر حق ترند، بلکه از آن روى که در یارى فرمانرواى خود، با آنکه بر باطل است ، شتاب مى ورزند و شما در اجراى فرمان من ، با آنکه بر حقم ، درنگ مى کنید. مردم از ستم فرمانروایان خود بیمناک اند و من از ستم رعیت خویش در هراسم . شما را به جهاد برانگیختم ، از جاى نجنبیدید، خواستم سخن خود به گوش شما برسانم ، نشنیدید، در نهان و آشکارا دعوتتان کردم ، پاسخم ندادید، اندرزتان دادم نپذیرفتید.حاضرانى هستید به مثابه غایبان و بندگانى هستید چون خداوندان .

سخنان حکمت آمیز بر شما خواندم از آن رمیدید. به اندرزهاى نیکو پندتان دادم هر یک از سویى پراکنده شدید. شما را به جهاد با تبهکاران فرا مى خوانم ، هنوز سخنم به پایان نرسیده ، مى بینم هرکس که به سویى رفته است ، آنسان که قوم (سبا) پراکنده شدند. به جایگاههاى خود باز مى گردید و یکدیگر را به اندرزهاى خود مى فریبید. هر بامداد شما را همانند چوب کجى راست مى کنم و شب هنگام خمیده چون پشت کمان نزد من باز مى گردید. راست کننده به ستوه آمده و، کار بر آنچه راست مى کند دشوار گردیده .

اى کسانى که به تن حاضرید و به خرد غایب ، هر یک از شما را عقیدتى دیگر است . فرمانروایانتان گرفتار شمایند. فرمانرواى شما، خدا را اطاعت مى کند و شما نافرمانیش مى نمایید و فرمانرواى آنان (۲۷) خدا را نافرمانى مى کند و ایشان سر بر خط فرمانش دارند. دلم مى خواهد معاویه با من معاملتى کند چون صرافى که به دینار و درهم . دو تن از شما را از من بستاند و یک تن از مردان خود را به من دهد.

اى مردم کوفه ، به سه چیز که در شما هست و دو چیز که در شما نیست ، گرفتار شما شده ام . اما آن سه چیز با آنکه گوش دارید، کرید و با آنکه زبان دارید، گنگید و با آنکه چشم دارید، کورید. و اما آن دو نه در رویارویى با دشمن ، آزادگانى صدیق هستید و نه به هنگام بلا یارانى درخور اعتماد.

دستهایتان پر خاک باد، همانند اشترانى هستید بى ساربان ، که هرگاه از یک سو گرد آورده شوند، از دیگر سو پراکنده گردند. سوگند به خدا، گمان آن دارم که چون جنگ سخت شود و آتش پیکار افروخته گردد، از گرد پسر ابوطالب پراکنده شوید، آنسان که زن به هنگام زادن رانها از هم گشاید. در حالى که ، من از جانب پروردگارم حجتى و گواهى دارم و به راه روشن پیامبرم گام مى زنم . راه من راهى روشن است . آن را گام به گام مى پیمایم و چشم از راه برنمى گیرم تا به ورطه باطل نیفتم .

به خاندان پیامبرتان بنگرید و به آن سو روید که آنان مى روند و پاى به جاى پاى آنان نهید، که هیچگاه شما را از طریق هدایت منحرف نکنند و به هلاکت نسپارند. اگر نشستند، بنشینید و اگر برخاستند، برخیزید. بر آنان پیشى مگیرید که گمراه شوید و از آنان واپس نمانید که هلاک گردید. من اصحاب محمد (صلى اللّه علیه و آله ) را دیده ام . در میان شما نمى بینم کسى را که همانند ایشان باشد. آنان روزها ژولیده موى و غبارآلود بودند و شبها یا در سجده بودند یا در قیام . گاه چهره بر زمین مى سودند و گاه پیشانى . چون سخن معادشان به گوش مى رسید، گویى پاى بر سر آتش ‍ دارند.

میان دو چشمانشان در اثر سجده هاى طولانى چون زانوان بز پینه بسته بود. چون خدا را یاد مى کردند، سرشک دیدگانشان گریبانهایشان را تر مى کرد و از بیم عذاب و امید ثواب بر خود مى لرزیدند، آنسان که درخت در روز بادناک مى لرزد.